RECENSION LIBRI

Gjamë e kthyer në vargje

(O zot
ku m’a fsheh f’tyrë e saj
n’mugullin e lotit tem
apo n’çfaqjen qi trillue e kam vet) (13)

Për librin e Adem Gashit “Lady Mak(th)beth”
SALI BYTYÇI
Vëllimi më i ri poetik i Adem Gashit “Lady Mak(th)beth”, që është i ndarë në tre cikle: “Kur kollen malet me mjegull” (Gjama eme), “Humnera e orëve t’ankthit” (Gjama saj) dhe “Fundi ka me kjen nisa e re” (Mbas gjamash) vjen si një këndim i veçantë në poezinë që krijohet sot në Kosovë.
E veçanta e këtij vëllimi buron te gjuha, te përdorimi i saj. Poeti është kthyer në burim të gjuhës, në burim të krijimit (të kangës), po edhe në burim të krijimit të njeriut – dashurisë.
Po ta lexonim nga perspektiva e teorisë së intertekstualitetit, çelësin për të depërtuar në kuptimësinë e vargjeve të këtij vëllimi do ta kërkonim te vargjet e lashta popullore shqiptare, pastaj te shkrimet e shenjta, te Shekspiri, Mjeda dhe Martin Camaj. Thurja poetike të kujton Martin Camajn, po edhe gjeografia poetike e këtij vëllimi lëviz në drejtimin e Shkodrës, kryeqendrës së Gegnisë.
Në vargjet e këtij vëllimi poetik lidhin skajet legjenda dhe e përditshmja, miti dhe realiteti, profeti dhe njeriu, zoti dhe gjarpri (djalli), e bukura dhe destruktivja:
N’gishta t’dorës
po t’shkëlqejnë unazat
e plagëve t’mia (32)
Në pjesën e parë, që është edhe më e gjata – bota, koha dhe ndodhjet (të brendshme e të jashtme) artikulohen përmes “narratorit” autor. Subjekti lirik, duke u shprehur në veten e parë, i artikulon disa të vërteta universale, siç është dashuria, jeta, vdekja. Në veten e parë shpaloset shpirti i subjektit lirik, të cilit i përgjigjet shumëpamjësia e Ladyt – engjëll, demon, zanë, zonuese; hije që e ndjek. Ç’është kjo Lady Mak(th)beth që e mban në ankth subjektin lirik? Qenia e saj sikur është e ndarë në dysh: makth dhe beth, që në vete ngërthen të bukurën, po edhe shkatërruesen. Cila është qenësore në qenien e saj: bukuria apo intriga, apo të dyja bashkë. Në këtë dyzim, subjekti lirik është i zanun në rrjetin e saj, në bukuri/ligësinë e saj.
Ndërkaq në të dytën, në vargje shpaloset bota shpirtërore e subjektit lirik, femër, në një situatë ankthi e dëshpërimi, kur dita natë i bëhet dhe ëndrrat njëra pas tjetrës japin shpirt; një qenie që do të shkrihet e me flakën e vet të ndrisë udhën e atyre që dashurojnë; një monolog me veten e për veten dhe për ata që i ka mbytur dashuria e saj, me ata që janë shuar në luftë me të; një udhëtim drejt të kundërtash; një qenie që djeg dhe në të njëjtën kohë digjet.
Pjesa e tretë, epilogu që i lidh dy pjesët e para, “mbas gjamash”, kthehet në një monolog që bëhet në botën e përtejme. Këtu poetizohen të gjithë ato që u ëndërruan e s’u bënë në një natë pa diell, ndërsa një mbijetim pas vdekjes ndodh përmes metamorfizmit në bimë.
Përzihet miti me të sotmen, profeti me njeriun e thjeshtë, engjëlli me djallin. Në fund, në vargjet e këtij vëllimi sikur na kthehet diçka që e kemi humbur që moti e tani, kur takohemi me të, sikur e heqim mallin për atë që tanimë është shumë larg nesh...

Për librin e Kasëm Trebeshinës “Më përtej kohërave”

Në kërkim të misterit të ekzistencës

Të lexosh këtë libër, që ngërthen novelën “Përjetësia brenda vdekjes” (2004) dhe tregimet “Piramida e çuditshme” (1981) e “Maçoku” (2002), do të thotë të hysh në magjinë e artit letrar të këtij shkrimtari të madh

SALI BYTYÇI

Rrëfimi në novelën “Më përtej kohërave” (2004) fillon si një përrallë për faraonin Mikerinos të Egjiptit, në kohën kur vajza e tij e vetme i sëmuret dhe një yll bie e digjet në shkretëtirë. Faraoni, edhe pse fis me perënditë, tronditet nga sëmurja e vajzës dhe me yllin që digjet në shkretëtirë, sepse këto dy ngjarje e ballafaqojnë me të paDijshmen. Këtu fillojnë edhe përsiatjet e tij për ekzistencën dhe shtegtimet e tij për të zbuluar misterin e saj. Gjatë shtegtimeve në shkretëtirë, faraoni përballet me të gjitha të ndodhurat njerëzore që kanë ndodhur para dhe pas tij. Peripecitë që i përjeton gjatë shtegtimeve të tij janë miniatura të të gjitha të ndodhurave njerëzore mbi tokë.
Novela shkallë-shkallë kthehet në një parodi të të gjitha kohërave, politeiste e monoteiste, në parodi të të gjitha sistemeve filozofike, materialiste e idealiste, në parodi të paraMendimit dhe të Mendimit botëror, në parodi të shkrimeve të shenjta, filozofike e ideologjike.
Në tregimin “Piramida e çuditshme”, personazhi kryesor është Rraketakja, shkrimtari zyrtar i shtetit diktatorial. Peripecitë e Rraketakes në mesin e Satrapëve e të arixhinjve, shpalosin pozitën e Kasëm Trebeshinës ndaj diktaturës dhe ndaj shkrimtarëve të diktaturës. Ndërkaq, fatkeqësia e njeriut maçok, “Maçoku” (2002), tregon se Mëkati është në thelb të Historisë dhe rizbulimi se humbjet vijnë nga shkaqe të brendshme: një rrëfim ndryshe për Luftën e Trojës, që kthehet në simbol të të gjitha humbjeve njerëzore.
Rrëfimi në tekstet e Trebeshinës është sa “përrallor”, aq edhe moderne: këtu kemi edhe përrallën, edhe mitin, edhe romanin e Mesjetës dhe atë Postmodern.

Libër për zbuluesin e “Mesharit”

Libër për zbuluesin e “Mesharit”

Për librin e Bardhyl Demirajt “Gjon P. Nikollë Kazazi dhe ‘Doktrina’ tij”

SALI BYTYÇI
Libri i Bardhyl Demirajt “Gjon Nikollë Kazazi dhe ‘Doktrina’ e tij” përbëhet nga monografia për Gjon Nikollë Kazazin dhe teksti i Gjon Nikollë Kazazit “Doktrina e kërshten” (Romë 1743).
Monografia për prelatin kishtar nga Gjakova, i cili e zbuloi librin e parë shqip, “Mesharin” e Buzukut, është e ndarë në dy pjesë. Në të parën, Jeta dhe veprimtaria intelektuale-fetare e Gjon P. Nikollë Kazazit, autori gjerësisht shkruan për jetën e Gjon Nikollë Kazazit, duke u nisur nga emri dhe mbiemri i Kazazit, pastaj të dhëna për familjen dhe trungun fisnor, vendin dhe vitin e lindjes, rininë dhe edukimin deri te shugurimi. Pastaj për jetën si misionar apostolik në dioqezën e Shkupit, udhëtimin e tij në Romë, në detyrën si argjipeshkëv i Shkupit, për aktivitetin intelektual të Kazazit, për ‘Doktrinën’ si libër mësimi në shqip, për Kazazin si zbulues i “Mesharit” të Buzukut, e deri në vdekje (1752).
Ndërkaq, në pjesën e dytë, “Doktrina e kërshten”, autori merret me historikun e tekstit dhe përmbajtjen e tij, pastaj grafia e tekstit është studiuar në gjerësi. Sipas autorit, Kazazi në historinë e shkrimit shqip ishte në vazhdën e traditës, por sistemit grafik të kohës i bëri edhe risi, ku “risia konsiston në pasurimin e këtij kodi me grafi të reja” (148). Në këtë pjesë shtjellohet sistemin fonetik dhe morfologjik i “Doktrinës” – sistemi i zanoreve, i bashkëtingëlloreve, variacionet fonetike të (pa)kushtëzuara, pastaj tiparet themelore të strukturës morfologjike të gjuhës së “Doktrinës” – emri, lakimet e emrit, mbiemri, përemri, folja, tiparet e zgjedhimit, foljet e parregullta, etj. Në kapitullin e fundit të monografisë merret me ribotimin e tekstit dhe çështjet që lidhen me të.
Si shtojcë e monografisë është reproduktimi i tekstit “Doktrina e kërshten”. Edhe doktrina e Gjon Nikollë Kazazit sikurse ajo e Lekë Matrëngës, është e shkruar në formën dialogjike: mësuesi pyet, ndërsa nxënësi përgjigjet. Këtu autori ka ndjekur këtë rrugë: a) riprodhimi fotografik i versionit origjinal, b) riprodhimi i zgjeruar dhe c) botimi kritik i tekstit.
Libri i Bardhyl Demirajt për jetën dhe veprimtarinë e Gjon Nikollë Kazazit është me rëndësi për historinë shqiptare dhe për shkencën e albanologjisë, sepse përveç monografisë për këtë figurë, që nuk është edhe aq e njohur, lexuesi tani e ka në dorë “Doktrinën” e tij dhe kështu i plotëson njohuritë për figurën e tij, për gjuhën dhe letërsinë e vjetër shqipe.

Interpretimi i hapur

Për librin e Agim Vincës “Kënga e hapur”


Interpretimi i hapur

SALI BYTYÇI
Në librin e Agim Vincës “Kënga e hapur” (Antologji e komentuar) janë komentuar 65 poezi të 65 poetëve, duke filluar nga Jeronim De Rada, prijësi i Rilindjes Kombëtare, pastaj N. Frashëri, Gj. Fishta, L. Poradeci, E. Mekuli, D. Agolli, A. Shkreli, A. Podrimja, S. Hamiti, A. Mala etj., e deri te poezia më e re. Brenda dy kopertinave të këtij libri është përfshirë poezia shqipe e pothuaj dy shekujve në skemën: një poet – një poezi – një koment. Shoqërues i çdo komenti është edhe portreti i autorëve, që e kryen funksionin ideoestetik në libër. Ndërkaq, gjenezën e këtij libri duhet kërkuar në fillim të viteve ’80, kur autori kishte mbajtur rubrikën “Albumi poetik” në gazetën studentore “Bota e re”, por që tani është i plotësuar me krijues për të cilët në atë kohë ka qenë e pamundur të shkruhet.
Është antologji e komentuar gjithëpërfshirëse, sepse në të kanë zënë vend krijuesit e tërë hapësirës shqiptare, pastaj këtu ka zënë vend edhe poezia e arbëreshëve të Italisë, si dhe e atyre që kanë shkruar në diasporë.
Lexuesi mund të bëjë vërejtje, se këtu kanë zënë vend një pjesë e krijuesve, apo disa tjerë mungojnë, por autori i është përmbajtur përzgjedhjes që ka bërë në vitet ’80, dhe ata të cilët i ka përzgjedhur në atë kohë, nuk i ka hequr, siç veprojnë një pjesë e krijuesve sot.
Këtu kanë zënë vendin e tyre krijues të formacioneve të ndryshme letrare, po edhe të prirjeve të ndryshme, të cilët autori i konsideron të barabartë, prandaj qasjes subjektive i shtohet qasja objektive. Puna e autorit është të komentojë, ndërsa e lexuesit të përzgjedhë.
Jo një herë komentet e Vincës për çështje të ndryshme marrin formën e polemikës, si p.sh. për çështjen e sonetit në poezinë e Shuteriqit.
Autori merret me hapësirën, me kohën e krijimit të poezive, me ideologjinë kohore, po edhe me çështjet e brendshme të teksteve, aq sa i lejon hapësira e komentit, kur flet për versifikacionin dhe figuracionin, si dhe semantikën e poezive të ndryshme. Komentet kthehen në interpretime në miniaturë të krijimtarisë së petëve përmes një poezie, por edhe miniatura krahasimtare në mes të temave, motiveve dhe figuracionit në mes poetëve të ndryshëm, shqiptarë e të huaj.
Në titullin “Këngë e hapur” autori sikur sugjeron se poezia është e hapur ndaj interpretimeve të ndryshme, edhe kur janë ato të kundërta, ndërsa ky këtu është njëri nga komentimet e mundshme, është personal.
Gjithashtu është i vetëdijshëm se libri i tij nuk është i përkryer, po është një përzgjedhje subjektive e poezive, pastaj jo njëherë ai është edhe skeptik në mundësinë e plotë të interpretimit të poezisë. Interpretimit nuk i vë pikë, sepse komentimi nuk e ka këtë detyrë, të cilën disa kritikë përpiqen t’ia japin.

Poetika e dëshmisë

Poetika e dëshmisë

Për librin e Antonio Tabucchit “Dëshmon Pereira”

SALI BYTYÇI

Dëshmi për jetën e intelektualit në sistemet totalitare: Viti 1938 në Portugali. Forcimi i forcave të djathta: frankizmi në Spanjë dhe fashizmi në Evropën Perëndimore – Gjermani e Itali, në prag të shkatërrimit të Evropës në Luftën e Dytë Botërore. Ndërsa në Spanjë ndeshen forcat monarkiste me republikanët, Portugalia jeton në ethet e diktaturës. Të gjitha këto jepen përmes dramës personale të Pereirës, redaktorit të kulturës në një gazetë të Lisbonës.
Është prozë e cila që në fjalinë e parë të merr me vete, të fut në botën e saj, të cilën nuk mund të mos e ndjekësh deri në fund.
Autori është i fshehur pas dëshmive të Pereirës. Këtu ai është në rolin e transmetuesit të asaj çka dëshmon Pereira, i cili është i qartë, i përkushtuar në rrëfimin e tij tronditës: historinë e njohjes me një djalë të ri i që, i ndikuar edhe nga e dashura e tij, u bashkohet forcave republikane në Spanjë.
Ndërsa çdo ditë ndeshet me jetën, Pereira është i preokupuar me vdekjen për shumë arsye: gruaja i ka vdekur nga tuberkulozi, nuk ka pasardhës, babai i tij dikur ka pasur një agjenci funeralesh dhe, së fundmi, është i sëmurë nga tensioni i gjakut dhe nga zemra. Prandaj ai edhe është i kufizuar me atë që ndodh jashtë tij, me atë që ndodh në realitet. Ngushëllim të vetëm ka portretin e së shoqes, me të cilin flet herë pas herë, si në rit. Në prozë, bota e tij e brendshme dhe ajo e jashtme shpalosen në rrjedhën e përditshmërisë gjatë një muaji të nxehtë të verës.
Me realitetin e ashpër të diktaturës ballafaqohet më drejtpërdrejt kur e njeh djaloshin Monteiro Rosi dhe shoqen e tij, Marta.
Në njërën anë ai është i preokupuar me rubrikën e kulturës, në të cilën boton shkrimtarë francezë të Tetëqindtës, në tjetrën me sëmundjet që i ka, ndërsa në të tretën, me preokupimet me Monteiro Rosin, të cilin e merr si praktikant në gazetë.
Sa mund të rrijë anash intelektuali në diktaturë? Këtu vërtetohet se intelektuali gjithsesi bie ndesh me diktaturën, sepse diktatura mëton ta kontrollojë çdo qelizë të shoqërisë, pjesë e së cilës është edhe ai. Pereira padashur futet në vorbullën e diktaturës, del kundër saj dhe ia arrin të arratiset në Francë. Ndërkaq, lexuesi i kësaj proze, hap pas hapi, bëhet pjesë e saj: të gjithë në një aspekt jemi Pereirë.
Bukuria e të rrëfyerit në romanin “Dëshmon Pereira” lë të nënkuptohet se letërsia ende nuk i ka shpenzuar energjitë e veta, ende ka për të thënë për shpirtin e njeriut dhe ende ka mundësi ta magjepsë lexuesin. Rrëfim këtu është i gdhendur gjer në përsosje, ku asnjë imtësi nuk është e tepërt. Bile edhe togfjalëshi “dëshmon Pereira” sikur hyn në funksion të ritmit të prozës.

Të rrëfyerit para Saj

Të rrëfyerit para Saj

Për romanin e Viron Graçit “Zonja pa emër”

SALI BYTYÇI
Në letërsinë shqiptare të pasdiktaturës shpesh të rastis të përballesh me krijimtari ndryshe, për të cilën nuk je i gatshëm ta thuash mendimin tënd, të shprehesh për të. Një prej veprave të këtij lloji është edhe romani i Viron Graçit “Zonja pa emër”, në të cilin narratori i rrëfehet një personi që e emërton Asaj, dhe e cila gjer në fund mbetet enigmë.
Romani ka për subjekt përditshmërinë e një punonjësi të një Instituti kërkimor, i cili e ka humbur familjen, po pa mundur ta realizojë një dashuri të re. Në këtë kontekst, ai është i keqkuptuar nga rrethi, i cili për arsye se është ndarë nga gruaja e tij, e mohon. Në jetën që bën, vazhdimisht has në paradokse të tranzicionit, nga ato të rrugëve, pastaj në institucionin në të cilin punon, e gjer tek ato të instancave më të larta shtetërore. Jeta në Institut, në rrugë, në lokal, kur punonjësit “shkencorë” diskutojnë për një person, për Atë, sikur për një objekt, sikur për një ikonë, me “argumente” dhe “kundërargumente”, e irriton dhe e shtyn të distancohet nga kjo shoqëri, të cilën e mbyt varfëria dhe korrupsioni.
Veton Lona jeton në një prozë të përditshmërisë makabre, ku ngatërresat pronësore, në pamundësi të zgjidhen drejt, shkaktojnë probleme të njëpasnjëshme, kur drejtori e shet katin përdhes të Institutit për 99 vjet, ndërsa punëtori i krahut bëhet akademik. Autori arrin që poshtërimin shqiptar ta paraqesë nga nivelet më të ulëta e gjer te piramida shtetërore, e cila duke pranuar urdhra nga jashtë, e ndryshon edhe historinë e popullit të saj. Romani është i shkruar me një gjuhë lirike e ironike deri në fund, e cila herë-herë merr përmasat e sarkazmës.
Duke u rrëfyer para Asaj, narratori ka arritur të ngrihet përmbi banalitetin e përditshmërisë individuale e kolektive të një shoqërie që përditë bie më poshtë.
Në roman zënë vend njerëzit nga shtresat më të ulëta të shoqërisë e deri te Babai i Kombit, i cili i dekoron njerëzit me medaljen “Nderi i Atdheut” për ndryshimin e historisë kombëtare për qejf të fqinjëve grabitqarë.
Kush është Ajo të cilës i rrëfehet narratori, të cilës ia shpalos rrëfimet më sekrete të shpirtit dhe me hijen e së cilës bashkohet në fund të liqenit vetëm kur bën vetëvrasje? A është Ajo e bukura, për të cilën gjakon narratori, apo vetëm hija e saj? Teksti mbetet i hapur dhe enigma vazhdon të mbetet në mendjen e lexuesit edhe pasi ai e ka përfunduar leximin e librit.

Historia e receptimit të veprës

Viti i Kadaresë

Historia e receptimit të veprës

Shkrimtarin nuk e bën të madh tema, apo qëndrimi ndaj pushtetit, për ose kundër, por vepra e cila, pasi të shkruhet, e bën jetën e pavarur nga autori. Ai që mbetet është teksti

SALI BYTYÇI

Në shatëdhjetëvjetorin e lindjes së shkrimtarit më të madh shqiptar, Ismail Kadare, pothuaj çdo lexues i tij ka një “histori” për të treguar për të. Kjo, përndryshe, do të përbënte historinë e receptimit të veprës së tij.
Me veprën e Kadaresë jam njohur që në shkollën fillore (vitet ’70), duke filluar me poemën për fëmijë “Princesha Argjiro”, që ishte lekturë shkollore atë kohë. Po në këtë kohë më ka rënë në dorë “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, po si i ri që isha, nuk më tërhiqte, sepse me temën e gërmimeve të eshtrave të ushtarëve të vrarë, ishte në kundërshtim me frymën e shumicës së librave që botoheshin në atë kohë, të cilat ishin të mbushura me luftëra madhështore e sakrifica, me temën e LNÇ-së. Për “Gjeneralin...” do të duhej të pritej një kohë tjetër. Për herë të parë Kadarenë e kam zbuluar kur e kam lexuar romanin “Kronikë në gur” (në vitet e para të shkollës së mesme), ndërsa edhe “Kështjella”, që e kisha lexuar në këtë kohë, më kishte lënë paksa të ftohtë.
Më gjerësisht me veprën e Kadaresë jam njohur në vitin 1980, kur doli kompleti i “Rilindjes” prej dhjetë librave. Ky komplet, më ka kushtuar dhjetë ditë punë në vreshtën shoqërore, pa llogaritur rrugën vajtje-ardhje gjer në Prizren. (Sa më kujtohet, kompleti ka kushtuar 1000 dinarë).
Prej këtij kompleti, librat që më kanë pëlqyer kanë qenë “Ura me tri harqe”, “Pashallëqet e mëdha”, “Prilli i thyer”, “Kush e solli Doruntinën” etj. Një vit më vonë - ka qenë pranvera e vitit ’81 - më ra në dorë “Dimri i madh”, të cilin e kisha në dispozicion vetëm tri ditë dhe më kurrë nuk e kam parë. Ky roman epope më la mbresa të pashlyera, sepse më kujtonte shkrimtarët e mëdhenj botërorë – Tolstojin, Teodor Drajzerin apo Tomas Manin, të cilët i lexoja me ëndje ato kohë. Megjithatë romani i Kadaresë ishte i veçantë, sepse temën e kishte shqiptare dhe atë të ndeshjes së Shqipërisë së vogël me ish-Bashkimin Sovjetik gjigant. Mbështetja e këtij romani në dokumentet e Partisë së Punës, në pasqyrimin e konfliktit të delegacionit shqiptar në Moskë, në Mbledhjen e 81 partive, që vërtetohet edhe me ngjashmërinë e këtij konflikti të përshkruar në librin e Enver Hoxhës “Hrushovianët”, që është i botuar pas romanit të Kadaresë, nuk ia humb vlerat këtij romani. Nuk e di përse nuk u botua më ky roman.
Ikja në Francë në fillim të viteve ’90 nuk më ka bërë ndonjë përshtypje, pa marrë parasysh se nga një pjesë e intelektualëve të Prishtinës, ikja e Kadaresë u përjetua si një tragjedi. Këto reagime m’u dukën pak si të fryra, pastaj edhe si një romantizëm i vonë, sepse shkrimtari si Baba i Kombit është një mit i shekullit XIX, mit i krijuar në epokën e romantizmit shqiptar. Ai edhe nga Franca nuk do t’i mungonte lexuesit shqiptar, pasi shkrimtari me lexuesin komunikon nëpërmjet veprës, e jo direkt.

Madhështia e Kadaresë

Madhështia e Kadaresë

Ismail Kadare është bërë shkrimtar i madh duke ecur kundrejt rrymës

SALI BYTYÇI

Proza e Kadaresë është krijuar në opozicion me prozën e sotme shqipe. Kështu, në prozën bashkëkohore shqiptare dominon koha aktuale, që shenjohet si kohë e ndërtimit të shoqërisë socialiste, ndërsa Kadareja kthehet në histori dhe në folklor. Pothuaj nuk ka ndonjë ngjarje nga historia e popullit shqiptar, që nuk është trajtuar në prozën e Kadaresë, duke filluar nga shekulli XV e gjer në ditët e sotme (Kështjella, Pashallëqet e mëdha, Ura me tri harqe, Kush e solli Doruntinën etj. ).
Në prozën shqiptare luftërat që zhvillohen në Shqipëri shpalosen nëpërmjet pozitës së mbrojtësve, ndërsa në prozën e Kadaresë nga e kundërta, nga pozita e sulmuesve (Kështjella).
Në prozën shqipe Lufta e Dytë Botërore shpaloset nëpërmjet syrit të të rriturve, në prozën e Kadaresë nëpërmjet syrit të fëmijës (Kronikë në gur). Në prozën shqipe ngjarjet jepen direkt, duke u ndalur në shpalosjen e shkaqeve, te Kadareja ngjarjet jepen indirekt, nëpërmjet pasojave të tyre (Gjenerali i ushtrisë së vdekur). Proza e sotme shqipe tenton të kthehet në dokumentaritet, ndërsa Kadareja kalon në figuracion: në simbole metonimike, siç është simboli i kështjellës së Krujës, i përbindëshit, apo ai i gjeneralit të ushtrisë së vdekur. Kur shkëputet nga rrjedhat e përgjithshme të letërsisë bashkëkohore shqiptare, Kadareja bëhet i madh, ndërsa ndodh e kundërta kur i bashkangjitet rrymës, në vitet nëntëdhjetë, sepse bëhet si të tjerët.
Megjithatë Kadareja mbetet i madh edhe po të mos kishte shkruar asnjë rresht nga e nëntëdhjeta e këndej. Ky është fakt.

Te rrënjët e së keqes

Mbi romanin “Vajza e Agamemnonit“, të Ismail Kadaresë

Te rrënjët e së keqes

Sali Bytyçi

Është kjo një botë paradoksale, ku kufiri në mes të gjërave zhvendoset pa gjetur kurrë një pikë të qartë, ku nga gjërat më absurde lindin tragjedi të mëdha, ku të gjithë janë kundër të gjithëve.
Subjekti degëzohet në dy vija: në vijën e parë rrëfehen ngjarje objektive (të jashtme) që ndodhin gjatë ditës, ngjarje që zhvillohen jashtë narratorit, ndërsa në të dytën, “ngjarjet” subjektive: kujtimet, mendimet e përjetimet e narratorit gjatë së njëjtës ditë. Këto dy vija shpalosen në antinomi me njëra-tjetrën: në të parën është dukja, në të dytën esenca; në të parën manifestimet me muzikë e me parakalime, në të dytën internimet, dënimet, vrasjet; në të parën demagogjia objektive, në të dytën realiteti subjektiv: “Që jashtë, nga rruga, vinte muzika festive” (13). Pankartat, buqetat e luleve, portretet e anëtarëve të Byrosë Politike, një përsëritje e përvitshme e manifestimeve të Një Majit, që kthehet në rit. Dita e Një Majit, që shpreh forcën, bukurinë, harmoninë e mirëqenien e shoqërisë komuniste dhe dita e narratorit, që shpreh dobësinë e tij, disharmoninë, me të gjitha ato që i sheh dhe pamundësinë për të ndryshuar diçka.
Nga antinomia në mes të asaj që sheh dhe asaj që ndjen, asaj që ndodh në skenë dhe asaj që ndodh në prapaskenë, krijohet struktura e kësaj proze. Është një antinomi në mes të jashtësisë dhe të brendësisë, epikës dhe lirikës: Këtu ndodhemi në zanafillën e krijimit të letërsisë.

Jungu mbi pavetëdijen

Jungu mbi pavetëdijen

Karl G. Jung: “Ese mbi gjurmimin e pavetëdijes”

SALI BYTYÇI

Jungu (Carl Gustav Jung 1875 - 1961, psikolog dhe psikiatër zviceran) kishte konstatuar se, pa marrë parasysh progresin e njohurive shkencore, bota po çhumanizohet. Njeriu ndihet i izoluar nga kozmosi dhe ka humbur pjesëmarrjen afektive me dukuritë e natyrës. Por, janë simbolet e ëndrrave tona që përpiqen të kompensojnë këtë humbje të madhe. Ato na zbulojnë natyrën tonë origjinale, instinktet e saj dhe mënyrën e veçantë të të menduarit. Po nga dalin ëndrrat? Ëndrrat dalin nga pavetëdija, ndërkaq, sipas Jungut, pavetëdija është pjesa e ndërgjegjes që e lidh njeriun e sotëm me njeriun e lashtësisë. Zbulimi që pavetëdija nuk është thjesht ruajtësi i së kaluarës së njeriut, por një hapësirë e mbushur me embrionet e gjendjeve psikike dhe mendimeve të ardhshme, kishte përcaktuar të renë e qëndrimit të Jungut kundrejt psikologjisë.
Funksioni krijues i simboleve ëndërrore synon të rifusë shpirtin origjinal të njeriut në një ndërgjegje “të ndriçuar” apo të përparuar, ku ai s’ishte gjendur kurrë më parë. Sepse në një të kaluar shumë të largët, ky shpirt origjinal përbënte tërësinë e personalitetit të njeriut. Me zhvillimin e ndërgjegjes ai humbi kontaktin me një pjesë të madhe të kësaj energjie psikike primitive. Detyra kryesore e ëndrrave është të zgjojnë kujtesën, prehistorinë dhe botën e fëmijërisë, deri në nivelin e instinkteve më primitive. Ndërkaq simbolet që dalin nga ëndrrat, janë përpjekje natyrore për të pajtuar dhe bashkuar të kundërtat në psikikë.
Jungu shihte një opozicion në mes të pavetëdijshmes dhe ndërgjegjes.
Pavetëdija është natyrore, është asnjanëse: ajo përmban të gjitha aspektet e natyrës njerëzore, dritën dhe hijen, bukurinë dhe shëmtinë, të mirën dhe të keqen, mençurinë dhe marrëzinë. Ndërgjegjja është rezultat i evoluimit, ndërsa e pavetëdijshmja është natyrore, e lindur. Funksionin e ëndrrave e sheh në përpjekjen për të vendosur ekuilibrin psikologjik me ndihmën e një materiali onirik, që në një mënyrë subtile, përbën ekuilibrin e plotë të mbarë psikizmit të njeriut.

Poezi e zhgënjimit njerëzor

Poezi e zhgënjimit njerëzor

Për vëllimin poetik “Dritë e zezë” të Xhevdet Bajrajt

SALI BYTYÇI

Vargu i Xhevdet Bajrajt assesi të lirohet nga tmerret e luftës. Vëllimi i tij më i ri “Dritë e zezë” hapet me poezinë “Gjellë shqiptare”, në të cilën krijohet atmosfera makabër e luftës së fundit, në të cilën qenia shqiptare iu ekspozua veprimeve më shtazore. Poeti vë theksin në shtazërinë e luftës, në të cilën nuk kursehet asgjë.
Gjeografia poetike e këtij vëllimi është e shkretë: “Asgjë nuk pipëtin/ As njerëz as kafshë as zogj në horizont” (9). Era, trishtimi dhe ditët me shi, vjeshta dhe gjethet e verdha janë ato që e shenjojnë këtë atmosferë. Lulja edhe kur çel, çel mbi varre, ndërsa edhe zogu është i zi, i zi është edhe lisi, edhe lumi, edhe drita është e veshur me të zeza.
Subjekti lirik udhëton në udhëpakrye, ndërsa jeta zë thua në mut qeni.
Shkretimi i natyrës shkon në përpjesëtim me shkretimin e shpirtit njerëzor. Në një atmosferë të tillë, në poezi shfaqet edhe një lloj shtazërimi i njeriut.
Vëllimi ndërtohet në tri linja: linjën e parë e përbëjnë vargjet të cilat janë të lidhura me traumat dhe pasojat e luftës, të dytën e përbëjnë ato që lidhen me kurbetin, të tretën ato që lidhen me lirinë, ndërsa një linjë e cila i ngërthen të gjitha të tjerat, e përbëjnë vargjet subtile për dashurinë: dashurinë ndaj femrës, ndaj të afërmit, ndaj njeriut në përgjithësi dhe ndaj atdheut, i cili nuk është në gjendje t’i japë bukë krijuesit, po e hedh në fund të botës.
Lajtmotiv i këtij vëllimi është zhgënjimi, një zhgënjim thellësisht njerëzor. Drita që shihej në fund të tunelit, tani del se ishte dritë e shtëpisë publike. Ndërsa shtëpia publike këtu është Kosova, në të cilën ndodh dhunimi i lirisë, të cilës bashkatdhetarët e poetit i zbresin nga bishti, si pelës.
Atmosfera shoqërore është totalisht e dehumanizuar: mëngjesi pëllet si lopë, shtohen morrat e historisë, ndërsa një vend poeti iu rezervon edhe devijimeve shoqërore, politikanëve të korruptuar të cilët shikojnë interesat e veta, rritjes së korrupsionit. Ndaj edhe disponimi i poetit është i ngrysur: poeti i palon yjet e fikura, ndërsa me thikë buke ia qërojnë buzëqeshjen nga fytyra.
Poeti krijon në kurbet, ku ditët e kafshojnë si bishat, po edhe ai, në vend se t’i jetonte ato, i kafshon. Ndërkaq dita e shndërruar në zog, glason në rrugën e cila poetin do ta kthente në shtëpi.
Një poezi me mungesë drite, ku ngjyra e zezë e mbush hapësirën, ku plehu i Atdheut (e Keqja) është rritur aq shumë, sa veçohet nga objektet tjera për nga lartësia, ku: Gjeli në majë të plehut të atdheut/ Paralajmëron ditën e re.
Poezia e Xhevdet Bajrajt është e krijuar nga gjaku i derdhur, nga lëkura e copëtuar, nga kockat e thyera, nga gënjimet dhe zhgënjimet kosovare, si dhe nga dashuria që ka poeti për botën e vet shqiptare.

Fati i modernitetit në diktaturë

Fati i modernitetit në diktaturë

Për novelën e Ismail Kadaresë “Ditë kafenesh”

SALI BYTYÇI

Fati i novelës së Ismail Kadaresë “Ditë kafenesh” na kujton shtypjen që në embrion të prirjeve moderne në arte nga pushteti ideologjik: novela u ndalua në fillim të viteve ’60, sepse ishte një qenie që binte ndesh me artin zyrtar - në të nuk ka optimizëm, nuk ka përparim, nuk ka luftë klasash, nuk ka kooperativë.
Këtu rrëfehet për dy studentë të rinj që i mbyt monotonia e jetës së përditshme dhe që kanë mbetur pa qëllim në jetë. Ata sikur i mbyt ajo që e jetojnë, ajo që e kanë përpara, ajo që u ofrohet, prandaj edhe janë të prirë drejt së panjohurës, si ikje nga realiteti. Kjo monotoni thyhet një ditë kur profesori i letërsisë, gjatë ligjëratës, thotë se vepra poetike e Çajupit “Këngë dhe vome për luftën e madhe” humbi. Për një moment atyre sikur u del përpara diçka që do ta ndërpriste këtë gjendje, ndaj marrin aksionin për zbulimin e kësaj vepre. Për këtë ata shkojnë në një qytet të jugut, me shpresë se në kishë do ta gjejnë librin e humbur. Në mos atë, libra të tjerë do të gjejnë. Kërkojnë në kishë, e bëjnë rrëmujë tempullin e shenjtë, po nuk gjejnë asgjë të re, ndaj edhe zhgënjehen edhe nga kisha. Prandaj ata e braktisin edhe kishën, sikur kishin braktisur jetën e përditshme dhe kthehen kundër saj, duke shprehur mendimin se edhe feja duhet ndaluar dhe kisha të kthehej në kooperativë, siç ishte shndërruar edhe jeta në kooperativë.
Aksioni i dy të rinjve për të zbuluar librin e humbur të Çajupit mund të lexohet si metaforë e kërkimit të të gjitha atyre që i kishte humbur shoqëria shqiptare në kohën e diktaturës, e veçanërisht të të gjitha atyre gjërave që u mungonin të rinjve. Ironia ndaj realitetit, po edhe ndaj letërsisë së realizmit socialist, mund të lexohet brenda rreshtave.
Prozë e ndryshme për gjuhën dhe atmosferën nëpër të cilën kalojnë personazhet, novela “Ditë kafenesh” edhe njëherë na e kujton inkuizicionin ideologjik që i bëhej artit në regjimet totalitare.

Kur derdhet gjaku i dallëndyshes

Kur derdhet gjaku i dallëndyshes

Për romanin e Zija Çelës “Gjaku i dallëndyshes”


SALI BYTYÇI
Zija Çela, në romanin “Gjaku i dallëndyshes”, me mjeshtri i ikë poetikës së realizmit socialist, po me mjete vetjake të letërsisë, pa zhurmë dhe pa konfrontime bardhë e zi, siç ndodh me disa krijues të viteve nëntëdhjetë.
Ngjarjet e kësaj proze vendosen në vitet pesëdhjetë të shekullit të kaluar, ndërsa vendi, Bardhgolemi, sikur është një hapësirë ku nuk sundon Kanuni, por ligjet me të cilat udhëhiqet, edhe pse nuk janë të Kanunit, prapëseprapë janë po aq të ashpra.
Ndodhia që rrëfehet në tren, flet për një vrasje dhe një vetëvrasje të mistershme që ndodhin në një dasmë, për të cilat nuk dënohet askush dhe shkaqet mbeten enigmë. Lexuesi futet nëpër këto mistere të cilat e mbajnë pezull dhe në ankth nga fjalia e parë e gjer te ajo e fundit. Narratori e ndjek vijën kronologjike, po me shmangie të herëpashershme, para e mbrapa, me të cilat rrëfimit i jep përmasa totale.
Ky rrëfimi ndriçon një periudhë shtatëditore, nga e hëna gjer tek e diela. Numri shtatë është metaforë e krijimit, por edhe e shkatërrimit. Ndërkaq dita tjetër, pas së dielës, shenjon epilogun e ngjarjes – varrosjen e të vrarëve.
Që me fillimin e dasmës parandihet edhe gjaku - si lindje e jetës së re, po në të njëjtën kohë edhe si vdekje. Fjala ‘gjak’ del në disa pozicione: si gjak që duhet të dëshmojë nderin, si rit (çarçafi i dhëndërisë) dhe si gjak që duhet të mbrojë nderin. Dasma zhvillohet në skenë, ndërsa gjaku ndjehet në prapavijë.
Në roman rrëfimtari flet nga pseudopozita, nga pozita e njeriut që hyn nga jashtë në vorbullën e ngjarjeve dhe pak a shumë qëndrimi i tij është objektiv, po gjatë rrëfimit “tradhton” veten dhe në fund merret vesh se ai është personazhi kryesor.
Të rrëfyerit në sipërfaqe duket i rrafshët, ndërsa në thellësi zien nga tensione të brendshme, ku edhe qëndron forca e narracionit të romanit.
E kaluara për çdo moment personazhet i kontrollon dhe u hakmerret për çdo veprim që bëhet në kundërshtim me normat e saja.
Ndoshta si pikë e dobët mund të merret artikulimi i gjithë subjektit të romanit përmes një rrëfimtari, gjë që e dobëson forcën artistike të kësaj proze, edhe pse ky i fundit, për të rrumbullakësuar rrëfimin e ndodhisë, shërbehet me rrëfimet e të tjerëve të cilat i inkuadron natyrshëm në strukturën e ngjarjes.

Epoka e re e marrëzisë përmes syrit të fëmijës

Epoka e re e marrëzisë përmes syrit të fëmijës

Për romanin e Ismail Kadaresë “Çështje të marrëzisë”

SALI BYTYÇI

Vendit të marrëzirave mesjetare i shtohen marrëzirat komuniste, ndërsa paraqitja këtu e komunizmit ka diçka të ngjashme me përhapjen e sekteve të fshehta mesjetare. Vetëdijes mesjetare i shtohet vetëdija komuniste, si një variant i ri i saj. Dalja në skenë e teserës së partisë, në fillim, gati sa nuk shkakton një vetëvrasje.
Në romanin më të ri të Ismail Kadaresë marrëzia shpërfaqet përmes syrit të fëmijës. Subjekti i romanit zë fill me një “marrëzi” e cila paralajmëron një kohë tjetër. Edhe narratori, edhe lexuesi presin që ajo të jetë diçka e përjetuar më parë, që i ka ndodhur edhe dikujt tjetër, në rastin më të rëndë - një incest, por vërtetimi i saj lajmëron një marrëzi “të re”, e cila edhe paralajmëron një kohë tjetër të marrëzisë –atë të epokës së marrëzisë komuniste.
Marrëzia fillon të zhvishet nga njëri ndër simbolet e partisë – tesera: ajo në fillim të romanit është turp të shihet, po ata që e mbajnë atë gradualisht e marrin pushtetin. Ndërkaq, veli misterioz bie, kur partia-fantazmë fillon të dalë në skenë dhe imazhi i saj shpaloset i kundërt me atë që ishte në imagjinatën e masave - tani del se anëtarë të saj janë ata për të cilët popullit as që i ka shkuar mendja, ndërsa nuk janë ata për të cilët ka qenë më se i sigurt se janë.
Të gjitha këto të dhëna përmes optikës së padjallëzuar të fëmijës shpalosin një botë të veçantë, ku marrëzia e shenjon atmosferën e një vendi. Marrëzia rrok shumë shtresa të romanit: shtresën mitike, shtresën historike kombëtare, shtresën ideologjike, po edhe atë botërore. Sa i marrin seriozisht të mëdhenjtë gjërat joserioze, të cilat, në përballje me naivitetin e fëmijëve, vazhdimisht zhvishen!
Ndryshimet, që ndodhin me ardhjen e “kohës tjetër”, shihen përmes kundërthënieve në familje: kundërthënieve në mes brezit të vjetër me të riun, ndërsa në marrëdhëniet publike më pak.
Në roman ballafaqohet bota e fëmijës me botën e të rriturve: e para e padjallëzuar, e sinqertë, kureshtare, ndërsa e dyta e djallëzuar dhe jo e sinqertë.
Sistemi i ri paraqitet nga një varg skenash groteske: rrahja e profesorëve të latinishtes, xhelozitë në mes të vëllezërve, ngatërresat në familje, ngatërresat në qytet, ku gjysma e qytetit e quan të marrë gjysmën tjetër, dalja në skenë e anëtarëve të partisë etj.
Edhe njëherë lexuesi ka në dorë një vepër e cila ia kujton atij magjinë e të rrëfyerit kadarean, magji e cila në disa nga veprat e tij të fundit mungon.

Kongoli, prozatori i tranzicionit

Kongoli, prozatori i tranzicionit

Romani “Te porta e Shën Pjetrit”, botoi “Toena”, Tiranë 2005

Struktura e romanit “Te porta e Shën Pjetrit” është e ndërtuar si ndërthurje e disa linjave, me personazhe që vijnë nga vende të ndryshmet, nga kryeqyteti dhe periferia, intelektuale apo nga shtresat e ulëta. Romani të zhyt në një realitet të zymtë dhe të pashpresë

SALI BYTYÇI

Prozatorët e mëdhenj që me fjalinë e parë të fusin në botën e tyre imagjinare. Leximi i fjalisë së parë të krijimtarisë së tyre sikur shënjon pikën ku ndahen dy botë - bota reale dhe bota e krijuar nga ata: këndej fjalisë realiteti, andej arti. Kështu ndodh edhe me Fatos Kongolin.
Ky shkrimtar më mirë nga të gjithë krijuesit tjerë të letërsisë së sotme shqipe e shpreh kohën e tranzicionit. Proza e tij sikur prek në vetë palcën e prishur të tranzicionit shqiptar. Këtu e kemi edhe dashurinë, edhe krimin, edhe korrupsionin, edhe emigracionin. Të gjitha këto sikur të çojnë në një vend të vetëm - te porta e Shën Pjetrit, në vdekje.
Linja e parë e romanit është ajo e një çifti intelektualësh. Gruaja, Adriana Gjini, shkrimtare e njohur, burri, Platon Guri, profesor universiteti, marrëdhënia e të cilëve, pas disa vjetësh martese, është në krizë. Këtë krizë e ndjejnë të dy. Gjatë jetës së përbashkët gruaja ka pasur flirtet e saj të fshehura, ndërsa burri përfundon tragjikisht, sapo nis një histori dashurie.
Linjën e dytë të veprës e përbën jeta në ankth e inspektorit të ndjekjes së krimeve, Sabit Kurtit. Kurse linjën e tretë të romanit e përbën historia e një të riu nga një qytezë periferike e kryeqytetit, i cili ka ardhur këtu në fillim të viteve ’90, bashkë me familjen. Në këtë rast Fatos Kongoli arrin të na japë në mënyrë tronditëse gjendjen e dëshpëruar të një pjese të madhe të të rinjve shqiptarë, të cilët në mungesë të një të ardhmeje në vendin e tyre kanë në kokë një synim të vetëm, të gjejnë një mënyrë për të ikur në shtete të tjera.
Ngjarjet në roman zhvillohen brenda disa ditësh, duke shprehur epilogët e jetës së personazheve. Çdo gjë tjetër, që tejkalon këtë kohë, është vetëm kujtimi i së shkuarës, që defilon në kujtesën e tyre.

Kur flet Ismail Kadare

Për librin e Ismail Kadaresë “Kombi shqiptar në prag të mijëvjeçarit të tretë”

Kur flet Ismail Kadare

SALI BYTYÇI
Njerëzit e mëdhenj në momente të caktuara e thonë fjalën e tyre. Nuk është e domosdoshme t’ia qëllojnë gjithmonë, se më vonë do të tregojë Historia ku kishin të drejtë e ku jo. I tillë është Kadareja, i cili ka kurajën që të merret me problemet me të cilat përballet edhe populli i tij.
Shembull për këtë është edhe libri “Kombi shqiptar në prag të mijëvjeçarit të tretë” në të cilin Kadare shkruan për Mitin e Katastrofës, për fatkeqësitë e kaluara të popullit shqiptar - pushtimi osman i shekullit XV, copëtimi i Shqipërisë në fillim të shek XX, Traktatet për ta ndarë Shqipërinë (1913, 1918, 1938 e më të reja), pastaj fatkeqësia tjetër – diktatura komuniste. Po një vend të veçantë në libër autori i lë psikozës mohuese, që krijojnë disa intelektualë shqiptarë që mohojnë çdo gjë shqiptare, të cilëve iu vë përballë rilindësit, vepra madhështore e të cilëve iu kundërvu degjenerimit të kombit shqiptar. Pastaj shembujt e Naimit dhe të Fishtës, si dhe shembullin e Konicës kundërthënës, të cilin e përkufizon si “optika kundërthënëse e Konicës”, i cili “përgjërohet për atdheun që e ka larg, e mbron ku mundet, i del për zot kundër shpifësve e racistëve, pastaj kthehet e shan, e quan Zululand ai vetë, më keq se racistët” (20).
Kadare flet për thelbin e demokracive, të cilat u keqkuptuan në trojet e shqipeve: “Demokracitë e pashoqëruara nga një strukturë ligjesh e një strukturë e fortë shtetërore që të sigurojë funksionimin e saj, mund të kthehet lehtë në të kundërtën e vet”. (18)
Në mjaft faqe të këtij libri shpërthen zemërimi i intelektualit të madh kundër, siç i quan ai, zhganit të intelektualëve e politikanëve antishqiptarë: “Një grusht intelektualësh renegatë e një grusht politikanësh të papërgjegjshëm, të bashkuar me turmat e vulgut shqiptar, u përpoqën dhe arritën t’ia vinin zjarrin Shqipërisë”. (17)
Po, kur jemi këtu, të bën përshtypje se tek ne në Kosovë mungon një intelektual i tillë.
Pse mungon fjala e intelektualit kosovar në momente të caktuara – mungesë që përsëritet decenie me radhë.
Pse një intelektual kosovar nuk e tha një fjalë për ndërmarrjen e madhe të pasluftës në Kosovë, kur ende pa u kryer rindërtimi i vendit, filloi ndërtimi i xhamive, pastaj për përhapjen e njerëzve me mjekra të çartura dhe me pantallona të shkurtë, për kthimin e havales te femrat, për emancipimin e të cilave dikur është investuar mjaft, për propagandën se Stambolli ka qenë kryeqyteti ynë për 5 shekuj dhe duhet të jetë edhe tani?!
Pse një intelektual kosovar nuk e tha një se feja është çështje private, ndërsa atdheu është i përbashkët, se nuk duhet të shitemi për pak aspra, se disa gjëra janë më prioritare e për disa të tjera ka kohë?!
Pse një intelektual kosovar nuk e tha se një pjesë e popullit tonë, ku bëjnë pjesë edhe disa të ashtuquajtur “intelektualë”, e ka karakterin e shotës, e cila nuk lë ndyrësirë pa e zhytur sqepin e saj, gjë që po e shohim përditë para syve tanë?!

Monografi për fshehtësitë e simbolit

Monografi për fshehtësitë e simbolit

Për librin e Basri Çapriqit “Simboli dhe rivalët e tij”

SALI BYTYÇI
Konkluzioni i Ekos se “Simboli mbetet i freskët kur nuk është e mundur të deshifrohet”, do t’i shkonte si moto monografisë së Basri Çapriqit “Simboli dhe rivalët e tij”. Po fjalët e Ekos në të njëjtën kohë mund të kuptohen edhe si paralajmërim për rreziqet me të cilat mund të ballafaqohet ai që merret me studimin e kësaj fushe mjaft delikate.
Çapriqi në këtë tekst simbolin e trajton nga një qasje e re, qasja simbolike. Këtu të bën përshtypje gjuha e thjeshtë dhe e saktë, me të cilën autori depërton në një temë që nuk është aspak e lehtë, siç është simboli dhe këtë e bën me mjaft sukses si në rrafshin teorik, ashtu edhe në atë praktik.
Në kapitullin e parë, teorik, bën definicione dhe distinksione në temën simboli dhe rivalët e tij. Në morinë e figurave, tropeve dhe njësive tjera, autori e zbërthen strukturën e ndërlikuar dhe të fshehur të simbolit duke zbuluar veçantinë e tij në mesin e alegorisë, mitit, metaforës, ikonës etj.
Përveç anës teorike të problemit, Çapriqi simbolin e studion edhe në rrafshin praktik, në krijimtarinë e krijuesve më reprezentë shqiptarë, në poezinë dhe në prozën e sotme shqipe, duke filluar nga Martin Camaj, Ali Podrimja, Rrahman Dedaj, Azem Shkreli, Dritëro Agolli, Fatos Arapi, Ismail Kadare, Mirko Gashi, pastaj Eqrem Basha, Sabri Hamiti etj.
Mund të thuhet lirish se ky libër është monografia më e plotë gjer më tani për simbolin në kritikën letrare shqiptare në të cilën është trajtuar krijimtaria e autorëve të hapësirës mbarëshqiptare, ku nuk është lënë anash as krijimtaria e arbëreshëve të Italisë. Këtu janë analizuar simbolet më domethënëse të letërsisë shqiptare, si simbolet e kullës, të gurit, tokës, gruas, detit, Maces së Zezë, shiut, pastaj ato në prozë: kali i drunjtë, koka e prerë, fjala e dhënë, syri i keq, murimi, shkaba etj, si dhe ato të letërsisë arbëreshe, si Arbëria, Skënderbeu, Morea, dheu, deti, katundi, gjuha, gjaku i shprishur etj.
Gjatë shtjellimit të temës herë-herë vërehen shmangie nga rruga e nisur, në momente të caktuara edhe dalje në sipërfaqe të problemeve, apo edhe sforcime të teorisë simbolike. Një sforcim i “teorisë” mund të konsiderohen përpjekjet e mëdha që bën autori që të “shpjegojë” poezinë e Agollit me ndihmën e nocioneve të kritikës psikanaliste.
Me gjithë të metat që mund t’i ketë ky libër, rëndësia e tij qëndron në atë se autori ka bërë një qasje të re në kritikën letrare shqipe dhe ka shfrytëzuar literaturën më bashkëkohore, siç janë shkrimet e Umberto Ekos, Cvetan Todorovit, Roland Bartit, Jurij Lotmanit etj. Monografi për fshehtësitë e simbolit

Për librin e Basri Çapriqit “Simboli dhe rivalët e tij”

SALI BYTYÇI
Konkluzioni i Ekos se “Simboli mbetet i freskët kur nuk është e mundur të deshifrohet”, do t’i shkonte si moto monografisë së Basri Çapriqit “Simboli dhe rivalët e tij”. Po fjalët e Ekos në të njëjtën kohë mund të kuptohen edhe si paralajmërim për rreziqet me të cilat mund të ballafaqohet ai që merret me studimin e kësaj fushe mjaft delikate.
Çapriqi në këtë tekst simbolin e trajton nga një qasje e re, qasja simbolike. Këtu të bën përshtypje gjuha e thjeshtë dhe e saktë, me të cilën autori depërton në një temë që nuk është aspak e lehtë, siç është simboli dhe këtë e bën me mjaft sukses si në rrafshin teorik, ashtu edhe në atë praktik.
Në kapitullin e parë, teorik, bën definicione dhe distinksione në temën simboli dhe rivalët e tij. Në morinë e figurave, tropeve dhe njësive tjera, autori e zbërthen strukturën e ndërlikuar dhe të fshehur të simbolit duke zbuluar veçantinë e tij në mesin e alegorisë, mitit, metaforës, ikonës etj.
Përveç anës teorike të problemit, Çapriqi simbolin e studion edhe në rrafshin praktik, në krijimtarinë e krijuesve më reprezentë shqiptarë, në poezinë dhe në prozën e sotme shqipe, duke filluar nga Martin Camaj, Ali Podrimja, Rrahman Dedaj, Azem Shkreli, Dritëro Agolli, Fatos Arapi, Ismail Kadare, Mirko Gashi, pastaj Eqrem Basha, Sabri Hamiti etj.
Mund të thuhet lirish se ky libër është monografia më e plotë gjer më tani për simbolin në kritikën letrare shqiptare në të cilën është trajtuar krijimtaria e autorëve të hapësirës mbarëshqiptare, ku nuk është lënë anash as krijimtaria e arbëreshëve të Italisë. Këtu janë analizuar simbolet më domethënëse të letërsisë shqiptare, si simbolet e kullës, të gurit, tokës, gruas, detit, Maces së Zezë, shiut, pastaj ato në prozë: kali i drunjtë, koka e prerë, fjala e dhënë, syri i keq, murimi, shkaba etj, si dhe ato të letërsisë arbëreshe, si Arbëria, Skënderbeu, Morea, dheu, deti, katundi, gjuha, gjaku i shprishur etj.
Gjatë shtjellimit të temës herë-herë vërehen shmangie nga rruga e nisur, në momente të caktuara edhe dalje në sipërfaqe të problemeve, apo edhe sforcime të teorisë simbolike. Një sforcim i “teorisë” mund të konsiderohen përpjekjet e mëdha që bën autori që të “shpjegojë” poezinë e Agollit me ndihmën e nocioneve të kritikës psikanaliste.
Me gjithë të metat që mund t’i ketë ky libër, rëndësia e tij qëndron në atë se autori ka bërë një qasje të re në kritikën letrare shqipe dhe ka shfrytëzuar literaturën më bashkëkohore, siç janë shkrimet e Umberto Ekos, Cvetan Todorovit, Roland Bartit, Jurij Lotmanit etj.